Safahat'ta Toplumun Ahlaki Çöküşü

Özet

Bu bildiride, Mehmet Âkif Ersoy’un önemli eseri Safahat'ta toplumun ahlaki açıdan çöküş süreci ve Âkif'in bu çöküşe eserinde nasıl yer verdiği incelenmiştir. Safahat yalnızca bir şiir derlemesi değil, toplumun gerçeklerine de ayna tutan bir metindir. Eserde; toplumdaki ahlak eksikliği, kültürel yozlaşma, dinin yanlış anlaşılması ve Âkif'in bu konulardaki görüşleriyle çözüm önerileri ele alınmıştır.

Anahtar Kelimeler: Safahat, toplum, ahlak, din.

Giriş

Safahat, 1911-1933 yılları arasında yayımlanan yedi şiir kitabının birleşmesiyle oluşmuş bir eserdir. Yazar, eserinde bireysel duygulardan ziyade toplumsal konular üzerinde durmuştur. Âkif, Safahat’te yaşadığı dönem hakkındaki gözlem ve eleştirilerini de açıkça dile getirmiştir. 

O yıllar Osmanlı için hem çalkantılı hem kırılgan hem de sancılı bir dönemdi. İnsanlar eski düzenin güvenliğini yitirirken belirsizlik ve kaygı her günün bir parçası olmuştu, aynı zamanda değişim ve özgürlük umutları da içten içe büyüyordu. Topraklar kayboluyor, devletin gücü sarsılıyor, halkın yaşamı sıkıntılarla boğuşuyordu ama bu yıkımın içinde yeni bir dünya ihtimali de filizleniyordu. Her nefeste hem kaygı hem umut hissediliyor, toplum kendi kimliğini ve geleceğini sorguluyor, eskiyle yeninin arasındaki ince çizgide denge kurmaya çalışıyordu. Bu dönem, insanların hem yorgun ve dirençli ruhunu hem hayal kırıklıklarını hem de umutlarını yansıtan bir zaman dilimiydi.

Bu dönemi yakından gözlemleyen Âkif’e göre toplumun çöküşü, önce ahlaki değerlerin zayıflamasıyla başlar. Bu nedenle Safahat’ta işlenen birçok konudan biri de toplumun yaşadığı ahlaki çöküştür.

Amaç

Bu metnin amacı, Safahat'ta toplumun ahlaki çöküşünün hangi yönleriyle ele alındığını incelemek ve Mehmet Âkif’in bu çöküşe karşı geliştirdiği eleştirel bakışı analiz etmektir.

Yöntem

Bu çalışmada nitel araştırma yöntemi kullanılmıştır. Mehmet Âkif Ersoy’un Safahat adlı eseri doküman inceleme tekniğiyle analiz edilmiş, eserde öne çıkan ahlaki çöküş unsurları tematik olarak sınıflandırılmıştır. Elde edilen bulgular, şairin toplumsal eleştirileri çerçevesinde yorumlanmıştır.

Bulgular ve Yorum

•Safahat'ta Ahlaki Çöküşün Tanımı

Ahlaki çöküş denilen olgu bir sabah uyanıldığında toplumun bozulması değildir. Toplum zaman içinde, yavaş yavaş ve sessizce çöker aslında. Nasıl mı? İnsanlar sorunları görmezden gelmeye başlar; haksızlık, adaletsizlik normal gelmeye başlar. Vicdan konuşmaz olur, ahlak sınırları karanlığa karışır. Ve kötülük, ahlaksızlık yani çöküş bu suskunluğu fırsat bilip yükselir. Mehmet Âkif ise bu çöküşü Safahat'inde yalnızca anlatmaz, şahit olduğu ahlaksızlığı eleştirir de aynı zamanda. 

Âkif’in düşünce dünyasında ahlaki çöküş yalnızca bireyin iç dünyasında başlayan bir zaaf değildi, toplumsal yapıyı kemiren bir virüs gibidir. Bu çöküş, önce değerlerin anlamını yitirmesiyle başlar. Doğru ile yanlış arasındaki çizgi silikleşir, çıkar ile hakikat yer değiştirir. İnsanlar, sorumluluklarını başkalarına yükleyerek rahatlar; eleştirir ama elini taşın altına koymaz. Böylece toplum, görünürde ayakta dururken içeriden çatlamaya başlar.

Safahat'ta sıkça karşılaşılan umutsuzluk sahneleri, aslında bir uyarı niteliğindedir. Âkif, karamsarlığı beslemez; aksine karamsarlığın nedenlerini teşhir eder. Ona göre çöküşün en tehlikeli yönü, insanların bu duruma alışmasıdır. Haksızlık karşısında susmak, adaletsizliği kabullenmek ve sahte bir huzurla yaşamaya devam etmek… İşte asıl yıkım budur. Çünkü bir toplum, kötülükle mücadele etmeyi bıraktığı anda çözülmeye mahkûm olur.

Ersoy’un eleştirileri yer yer serttir; dili zaman zaman öfkelidir. Fakat bu öfke yıkıcı değil, uyandırıcıdır. O, kalemini bir silah gibi değil, bir alarm gibi kullanır. Safahat boyunca verilen mesaj nettir: Çalışmadan, üretmeden, ahlakı davranışa dönüştürmeden kurtuluş mümkün değildir. İnanç, eylemle desteklenmediği sürece toplumu ayağa kaldıramaz.

Bu bağlamda Safahat, yalnızca bir şiir kitabı değil; aynı zamanda bir toplumsal muhasebe metnidir. Âkif, kendi çağının aynasını tutarken aslında her döneme seslenir. Çünkü ahlaki çöküş belirli bir zamana ait değildir, insanın zaafları sürdükçe her toplum için potansiyel bir tehlikedir. Bu nedenle Safahat'ta dile getirilen eleştiriler, tarihsel bir belge olmanın ötesinde, evrensel bir uyarı niteliği taşır.

•Ahlaki Çöküşün Nedenleri

Âkif’e göre ahlaki bozulmanın temel sebeplerinden biri dinin yanlış anlaşılması ve şekilci bir hale getirilmesidir. Din vardır ancak bu din, insanları daha ahlaklı yapmamaktadır onun gözlemlediği toplumda. Din; insanlar tarafından özünden uzaklaştırılmış, sadece sözde ve görünüşte yaşanmaya başlanmıştır. Onun bildiği din insanların ahlakını düzenlemeli, toplumun bozulmasını önlemelidir. Oysa o bildiğinin aksine şahit olmaktadır yaşadığı dönemde.

Süleymaniye Kürsüsünde bölümünde geçen;

“İnmemiştir hele Kur'ân, bunu hakkıyle bilin,

Ne mezarlıkta okunmak, ne de fal bakmak için!”

beyiti ve Hatıralar'da geçen;

“Ne irfandır veren ahlâka yükseklik, ne vicdandır;

Fazîlet hissi insanlarda yalnız Allah korkusundandır.”

Dizelerinde şair, ahlakın bilgiyle ya da kuru öğütlerle değil, samimi bir inanç ve vicdanla oluşabileceğini vurgular. Ona göre ahlak göstermelik değildir. İnsanın iç dünyasında başlar, vicdandan doğar. Toplumda vicdan ve diğer içsel değerler kayboldukça ahlak da kaybolur.

Yazara göre ahlaki çöküşün bir diğer önemli nedeni, bireyin sorumluluk bilincini kaybetmesidir. İnsanlar, toplumsal sorunları kendi dışlarında görmeye başladıkça ahlaki çözülme hız kazanır. Herkes suçluyu dışarıda arar fakat kimse aynaya bakmaz. Oysa Âkif’in düşüncesinde toplum, bireylerin toplamıdır. Birey kendini düzeltmeden toplumun düzelmesi mümkün değildir. Bu nedenle o, eleştirisini soyut bir kalabalığa değil, doğrudan insana yöneltir.

Bunun yanında, değerlerin içinin boşaltılması da çöküşü hızlandıran unsurlardandır. Kavramlar varlığını sürdürür; fakat anlamlarını yitirir. Adalet konuşulur ancak uygulanmaz. Vicdan övülür fakat dinlenmez. İnanç dile getirilir ama davranışa dönüşmez. Bu durum, toplumda bir tür ahlaki ikiyüzlülük doğurur. Söz ile eylem arasındaki uçurum büyüdükçe güven duygusu zedelenir ve toplumsal birlik zayıflar.

Âkif’in Safahat'ta dikkat çektiği bir başka mesele ise hurafelerin ve yanlış yorumların hakikatin önüne geçmesidir. Din, insanı bilinçlendiren ve ahlaki olarak yükselten bir rehber olması gerekirken; şekilci anlayışlar nedeniyle daraltılmıştır. Bu daralma, bireyin düşünmesini ve sorgulamasını engeller. Sorgulamayan birey ise kolay yönlendirilir ve ahlaki kararlarını bilinçle değil, alışkanlıkla verir. Böyle bir ortamda gerçek erdem, yerini yüzeysel bir dindarlığa bırakır.

Toplumsal çalkantılar ve güvensizlik ortamı da ahlaki çözülmeyi besler. Belirsizlik dönemlerinde insanlar ortak değerler etrafında kenetlenmek yerine bireysel kaygılarına yönelir. Dayanışma azalır, çıkar ilişkileri güçlenir. Bu da ahlakın kolektif bir değer olmaktan çıkıp kişisel bir tercihe indirgenmesine yol açar. Oysa Âkif’e göre ahlak, bireysel olduğu kadar toplumsal bir sorumluluktur; toplumun omurgasını oluşturan temel ilkedir.

Ahlaki çöküş sadece dinde olmaz. Âkif de bunun farkındadır elbette. Bu yüzden Safahat’te de ahlakın çürümesini sadece din üzerinden ele almaz. Aynı çöküşü çalışma ahlakının yok oluşu üzerinden de anlatmaktadır. Çünkü ona göre tembellik, bir toplumun en büyük düşmanlarından biridir. Çalışmayan, üretmeyen, bir işe faydası olmayan bireyler hem kendilerine hem de topluma zarar verir. 

“Kim kazanmazsa bu dünyada bir ekmek parası:

Dostunun yüz karası; düşmanının maskarası!” ~Safahat–Seyfi Baba

Bu meşhur mısralarda ahlaki bozulma, bireyin sorumluluklarından kaçması üzerinden anlatılmıştır. Âkif için ahlak, yalnızca doğruyu bilmek değil; çalışarak, emek vererek doğruyu yaşamaktır. Tembelliğin ahlakta yeri yoktur. Tembellik toplumda yaygınlaştıkça toplumun ahlaki yapısı da zayıflamaktadır. Mehmet Âkif’in üzerinde durduğu bir diğer ahlaki sorun ise yanlış kader anlayışının benimsenmesi dolayısıyla da insanların yaşadıkları her olayın sorumluluğunu kadere yüklemesidir. 

Mehmet Âkif’in üzerinde önemle durduğu bir diğer mesele ise yanlış kader anlayışıdır. Ona göre kader, insanı pasifliğe sürükleyen bir mazeret değildir. Ancak yaşadığı dönemde birçok insan, karşılaştığı zorlukları aşmak yerine “kader” diyerek sorumluluktan kaçmayı tercih etmektedir. Bu anlayış, bireyin iradesini devre dışı bırakır ve çabayı gereksiz hâle getirir. Oysa Âkif’in düşüncesinde kader, insanın gayretini ortadan kaldıran değil; gayretine anlam kazandıran bir inançtır.

Yanlış kader algısı, tembellikle birleştiğinde ahlaki çözülmeyi daha da derinleştirir. İnsanlar başarısızlıklarını, yoksulluklarını ya da toplumsal geriliği kendi ihmallerinde değil; yazgıda aramaya başlar. Böylece bireysel muhasebe ortadan kalkar. Sorgulama yerine kabulleniş, mücadele yerine teslimiyet geçer. Bu da toplumun dinamizmini zayıflatır ve ilerleme iradesini köreltir.

Ona göre bu anlayış, dinin özüne de aykırıdır. Çünkü onun benimsediği inanç sisteminde insan, irade sahibi bir varlıktır ve yaptıklarından sorumludur. Çalışmadan, üretmeden ve mücadele etmeden yalnızca kadere sığınmak, ahlaki bir zaaf olarak görülür. Bu nedenle Safahat’te kader anlayışının yanlış yorumlanması, yalnızca teolojik bir hata değil; aynı zamanda toplumsal bir sorun olarak ele alınır.

Sonuç olarak tembellik ve yanlış kader anlayışı, Âkif’in gözünde birbirini besleyen iki önemli nedendir. Biri eylemsizliği üretirken diğeri bu eylemsizliği meşrulaştırır. Bu durum ise ahlaki çöküşü hızlandırır ve toplumun kendi potansiyelini gerçekleştirmesini engeller.

•Âkif'in Gözünden Çözüm Önerileri

Âkif’e göre ahlaki çöküşün önüne geçebilmek için öncelikle din anlayışının yeniden doğru bir zemine oturtulması gerekmektedir. Safahat’ta sıkça vurgulandığı üzere din, şekilsel uygulamalardan ibaret değildir. Hurafelerden arındırılmış, bilinçli ve samimi bir inanç anlayışı toplumun ahlaki yapısını güçlendirecek temel unsurdur. İnanç yalnızca sözde kaldığında toplumu dönüştürmez ancak davranışlara yansıdığında gerçek anlamını bulur. Bu nedenle Âkif, dinin özüne dönülmesini ve ahlaki bir rehber olarak yaşanmasını çözümün ilk adımı olarak görmektedir.

Bununla birlikte Âkif, iman ile eylemin birbirinden ayrı düşünülemeyeceğini savunur. Ona göre ahlak, pasif bir iyi niyet hali değil; aktif bir sorumluluk bilincidir. Çalışmak, üretmek ve topluma katkı sağlamak yalnızca ekonomik bir gereklilik değil, aynı zamanda ahlaki bir görevdir. Safahat'ta yer alan birçok örnekte bireyin emek vermesi ve kendi sorumluluğunu üstlenmesi gerektiği vurgulanır. Toplumsal kalkınmanın yolu da bireylerin bu bilinçle hareket etmesinden geçmektedir.

Yanlış kader anlayışının düzeltilmesi de Âkif’in çözüm önerileri arasında önemli bir yer tutar. Ona göre kader, insanın çabasını ortadan kaldıran bir mazeret değildir. İnsan irade sahibidir ve yaptıklarından sorumludur. Bu nedenle karşılaşılan sorunları kadere yüklemek yerine mücadele etmek gerekmektedir. Safahat'ta kader anlayışının pasifliğe dönüştürülmesi eleştirilirken, çalışmanın ve gayretin gerekliliği özellikle vurgulanır.

Âkif’in çözüm olarak sunduğu bir diğer önemli unsur ise cehaletle mücadeledir. Eğitim ve bilinçlenme, ahlaki dirilişin temel şartlarından biridir. Bilgi eksikliği, hurafelerin yayılmasına ve yanlış uygulamaların meşrulaştırılmasına zemin hazırlar. Bu nedenle doğru bilgiye ulaşmak, sorgulamak ve aklı kullanmak toplumun yeniden güçlenmesi açısından hayati öneme sahiptir. Âkif’e göre bilinçli bireyler, ahlaki değerleri daha sağlam bir şekilde benimser ve yaşatır.

Son olarak Âkif, toplumsal sorumluluk bilincinin güçlendirilmesi gerektiğini savunur. Toplum, bireylerin toplamıdır ve değişim bireyden başlamalıdır. Haksızlık karşısında susmamak, ortak değerlere sahip çıkmak ve dayanışma içinde hareket etmek ahlaki yapının yeniden inşasında belirleyici olacaktır. Bu nedenle Safahat’ta dile getirilen çözüm önerileri yalnızca bireysel değil; aynı zamanda toplumsal bir dönüşümü hedeflemektedir.

Sonuç ve Değerlendirme

Sonuç olarak; Mehmet Âkif Safahat'ta ahlaki çöküşü yalnızca bir eleştiri konusu olarak ele almaz, aynı zamanda bu çöküşe karşı çözüm yollarını da ortaya koyar. Ona göre toplumun ahlaki yapısının güçlenmesi, bireyin iç dünyasındaki vicdan ve bilinçle başlar. İman ve inanç yalnızca sözde değil, eylemle yaşanmalıdır. Çalışma ve üretme ahlakı, sorumluluk bilinci, doğru kader anlayışı ve cehaletle mücadele ise bu yapının temel taşlarını oluşturur. Âkif’in vurguladığı üzere, ahlakın yeniden inşası bireysel bir tercih olmanın ötesinde toplumsal bir zorunluluktur; her birey kendi sorumluluğunu yerine getirdiğinde toplum dirilir. Safahat, bu nedenle sadece bir şiir kitabı değil, aynı zamanda ahlaki ve toplumsal bir uyanış çağrısıdır. Çünkü Âkif’in gözünde, gerçek çöküş yalnızca kötülüğün varlığında değil; iyilerin sessizliğinde ve eylemsizliğinde gerçekleşir. Toplumun kurtuluşu; vicdanı susmayan, çalışan ve sorumluluklarını bilen bireylerin varlığıyla mümkündür. Ve ancak bu bireyler sayesinde, çöküş yerine yeniden diriliş yazılabilir.

Safahat kitabında sorunları görüp onlara çözüm önerileri sunan Âkif, hayatı boyunca da, son şiirlerinde de son derece mütevazı ve dingindir.

"Toprakta gezen gölgeme toprak çekilince heyhat,

Günler şu heyulayı da, er geç, silecektir.

Rahmetle anılmak, ebediyet budur amma,

Sessiz yaşadım, kim beni, nerden bilecektir?”

Kaynakça

Ersoy, M. A. (2021), Safahat, Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.